ROPORTAJ: YAŞAR ÇİÇEK
Serra 2020 ra nat ses serrîyo, roznamegêrê Nuray Atmaca, Can TV de zonê kîrmanckî/zazakî de program virazena. Mîkrofon dest de dewe ve dewe fetelîna. Dewî çî hal derê, weşîya dewuzu çutîrîya, hal u kefatê xo seneno, îdare xo çutîr kenê, kultur u îtîqat se ramîno, her heftê ana vera çîmu. Hên zoneme ke Dêsîm de dewa ke aye lingê ci nêesta nêmenda. Teyna dewunê Dêsîmî ra nî, dewunê Çewlîg, Erzînganî, Gimgim ra kî fetelîna. Kotî ke na zon qesey beno mîkrofonê aye u ca de ro. Ma na amorî de Roznamegêrê Nuray Atmaca de programê aye Heqibê Perperikî sero qesey kerd.
-Virendê namê programî pers bikêrîne, çaê heqibê perperikî?
Heqîbe sembolê nê kultur û motîfê nê welatî ye. Dewizo no pê destê xo viraşto. Weşîye de heqîbe wayîrê cayî yo. Tayênan heqîbe eştêne serê belgîrî, çîyê werdişî kerdêne pir û berdêne çeyê xo. Tayênan no eştêne hermanê xo û dewa dure de hedîye berdêne. Hona kî hîn o. Dewe de no heqîbe est o, zê raverênî belka nêno gurênayîs hama desû de fînê dare. Perperike belka juya qiskek a hama tesîrê aye girs o. Serva programê mi tesîrê aye rind yeno vatene… Se yeno dîyene; ez dewe bi dewe sarê ma de eve kirmanckî qesî kon, hem zonî ser, hem îtîqatî ser, hem kî kulturî ser perso pers kon. Nê welatî de zê raverênî edet û toreyî nêvirazîyenê. Asîmîlasyon na het de zaf gurêyo. Zon, îtîqat, kultur ser perda est a, miz kuto ser. Eve nê heqîbeyê perperike binê perda de çi, se mando; se dej oncenê, se amo binê bandore, se nalenê ê yenê dîyene. No ke eve tesîrê perperike heqîbeyê xo kerdêne pir, dîna de axme kerdêne rind name beno, aye ra mi no name da programî.
-Evê na nameyî tu çond programî ontî?
Mi binê nê nameyî de nêzdîyê 300 programî viraştî.
-Manê na programî çi bî, na fikir kotîra, çutir vecîya?
Dîna de her kom eve zonê xo weşîye virazeno û ramino. Ma kirmancî na gore peyser mandîme, eve waştene peyser nêmandîme çike oyo ke ma ser der o, herd û zonê ma qebul nêkeno. Komê kirmanco zon û kulturî zê vatena xo nêrameno. Hem dewanê xo ra kerdî teber, hem kî teber ra qesîkerdene kerdo tomete. No rovat ra zon bî dirbetin. Televîzyon û înternet endî her ca de cayê xo gureto, îta de se dîyo yeno vinayîş, o yeno qesîkerdiş… Televîzyon de eve kirmanckî program viraştene miletê ma rê homet ra ju pencere yo. Naye ser xeylê programî est ê, xeylê programkerî est ê. Na felsefe ser ez wazon kamîya xo, kulturê xo, îtîqatê xo, zonê xo, hardê xo û welatê xo rê ju dilop bibî û xizmetkarîye bikerî. Ez naye ser o vindeto û programî viraştî.
-Tu ses serrîyo Kirmanckî/Zazakî de xeylê programî viraştî. Nu karo dê qolay nîyo. Gurê na programî de çi çêtinîye dîye?
Nê programî de çetinîyî kî bîyî, retinîyî kî bîyî. Sifte zonê kirmanckî kotî de bî (Dêrsim, Gimgim, Erzingan, Xarpêt, Çewlîg) uza de fetilîyo. Hetê psîkolojî ra hetê sosyolojî ra mi rê zêde dewlemend ama. Mi xeylê sanikî musayî û heşîyo pê, kamcî het de se weşîya xo raminê, edet û tore senîn o, ferqê xo çik o zana, no rovat ra zê xezîna mi rê ama fetelîyayîs. Mi xeylê sanikî heşayî pê, xeylê kilam u şuwarî gos dayî. Çetînîya xo na ya ke doman û cencan ra zaf programî nêamayî viraştene. Çayê? Dewê ma tol bîyî, zêde doman, cenc û cinîye çin ê. Ju kî êyê ke domanê ci est ê zonê dayike nêzanêne, aye ra zê vatena mi mobet nêbî. Ju kî raye û olaxê dewanê ma xirabin ê, na gore ge-ge ma rayan de mandêne, gegane binê silîye de bîyêne hît, orte vore de zêde programî ontêne. Zof çetinîyî bîyî. Oncîna dewe bi dewe fetelîyayîs delal bî, mi rê zaf rind ama û no rovat ra meymanîna komê ma ra rajî yo û pêronan rê hurmet kon.
-Virastêna programê zon de, wazena ke çi vacerê?
Zonî ser o se format program beno wa bibo, na hardê dewreşî de xizmeto girs belkî zê vatena îsonî xeylê qiymet nêvîneno hama waxt ke ama no xizmeto girs yeno dîyene. Ju kî gerek komo kirmanc nê ser tenê xebetan bikero, na raya xizmetî de tenê poşt bido jubînî û wayîr bivejîyo.
-Tu her waxt wertê qomî de dewu de ra, to ra gore cênce ma çiqa besekenê ke zonê ma qêsey bikêre?
Persayena sima ser cenc û domanê ma çiqas zonê xo qesî kenê, zaf rind nîyo tebîî. Cenc û domanî zonê xo de nêbenê pîl, eve tirkî benê pîl û perwerde genê. Maye û pîyê ke zê domanîya xo çe de domanane xo de zonê kirmanckî qesî nêkenê, înan kî endî xo vîr ra kerdo. Ya kî zon şîyo tirkî ser, hîn qesî kenê. Zon zaf nazik o, to ke her roj pê nêguret, zê serê genimî va senîno ci ceno beno û keno vînd. Hama to ke her roj her ca de qesî kerd, mobet kerd a serre genim beno zêde, beno deyra û axme beno. Zonê kirmanckî hewl o, tiniye kilamanê xo de belî bena, şuwaran de hin o, qesa u qeda de belî beno. Nîya vajî, eke her ju milet kirmanckî xo rê derd bikero, her roj çeyê xo de qesî bikero, no zon nêbeno vînd.
-Ma pêro kî zoneme ke zonê ma kirmanckî tenge de ro, UNESCO vano na zon waxto ke vînd bo. Tu savana, fikrê to ra gorê serva xelasê na zonî çi lozimo, zon ma ra çi gurê wazeno?
Persayena sima ser cenc û domanê ma çiqas zonê xo qesî kenê, zaf rind nîyo tebîî. Cenc û domanî zonê xo de nêbenê pîl, eve tirkî benê pîl û perwerde genê. Maye û pîyê ke zê domanîya xo çe de domanane xo de zonê kirmanckî qesî nêkenê, înan kî endî xo vîr ra kerdo. Ya kî zon şîyo tirkî ser, hîn qesî kenê. Zon zaf nazik o, to ke her roj pê nêguret, zê serê genimî va senîno ci ceno beno û keno vînd. Hama to ke her roj her ca de qesî kerd, mobet kerd a serre genim beno zêde, beno deyra û axme beno. Zonê kirmanckî hewl o, tiniye kilamanê xo de belî bena, şuwaran de hin o, qesa u qeda de belî beno. Nîya vajî, eke her ju milet kirmanckî xo rê derd bikero, her roj çeyê xo de qesî bikero, no zon nêbeno vînd.
Komê kirmancî hata ewro hande qirkerdişî dîyî. Na dewlete zono kirmanckî qebul nêkerd, îtîqatê elewîyan nas nêkerd, kulturî ser o bandore naye ro. Senê ke ma hata ewro wayîrê kamîye û tarîxê xo vejîyayîme, naye ra tepîya kî serva nê gerek ma têkoşînî girs bikerîme ke zon bixelisîyo.
No se beno, gerek cenc û domanî zonî ser o vinderê. Domanîya xo ra kêm bibo kî, çiqas ke zanenê, zonê xo de qesî bikerî, domananê xo eve zonê xo hes bikerê, eve zonê xo kay bikerê, kilamanê xo vajê û gos sernê, veyvanê xo de eve zonê xo muzîk bikerê ke zon û kultur vînd mebo… Zonî ser o xeylê kitab û kovarî est ê. Televîzyon de programî est ê, înan taqîp bikerê û zonê kirmanckî se ferq beno wa bibo gost sernê. Zonê îsonî dewlemendîya îsonî ya. Zonê to ke çin o, ti kî çin a, kamîya to kî çin a. No vîndbîyayîş weşîya to kî keno înkar. Zon xora ju qesîkerdis nîyo. Îson eve zonî honî xo vîneno, şuwaran vano û duayan keno. Nameyê dewa xo kirmanckî yo, nameyê jar û dîyaranê xo eve zonê xo yo. Îta ra nîyadîme mezela xo û waxt zerreyê îsonî de girîno na raye de beno dilop…
-Cawunê ke tu serva programê televîzyonî fetelîya, gorê tu kamcî het de zon tenena jede cande wo, kotî hona wertê weşîye de caê xo rindo?
Her ca de, her suke de, her dewe de ferq est o. Nika dewan de honde cencî zonê xo nêzanenê. Çimkî naye ser ma nîya cigêrayîşan virazenîme. Hama 6 serrî yo gurêyayîsê mi de ciqa mi dî, belka înan ser o analîz bikerîme… Qezayê Dêrsimî qesîkerdisê kirmanckî ser tenêna rind ê… Mesela dewanê Xozat, Pulur û Qisle de weşîya zonî akerde ya. Zerreyê çeyî de zon yeno qesîkerdene. Dewê Gimgimî kî zonî ser rind ê û rindek qesî kenê… Sanikê xo desinde yê, kelecanê qeydan berz bî…
-Programunê zonê ma re alaqa îsonê ma çutîrîya?
Program seyrkerdena kirmanckî tewr zêde dewijan de est a, ê zaf seyr kenê û wayîr vejînê… Îta kî est ê, hama zê înanê ke gurbet der ê, seyr nêkenê.
-Mavênê dewunê domanenîya ma u dewunê nikay de çi ferq esto, to çim de dewu de çi vurîyo, sa vana?
Domanîya ma de dîna de teknolojî zê ewroyî nêbî. O waxt pêro koman hardê xo û dewanê xo de weşîya xo ramitêne. Pil û kalikan tirkî nêzanêne, qesa înan zonê xo de bîyêne. Yeno mi vîr, ciranîye û dostîye o waxt hewl bîye. Juyê ke tenge de bîyêne, dewizû pêro poştî denê û wayîr vejîyêne. Non û sola xu pîya bar kerdêne. Kesî nêvatêne mi rê çi, peyser nêvindêne. Cîranê xo ke berbêne, ê kî berbenê, ciranê xo ke vêşenê, ê kî vêsenê, hinî nîyadenê û hinî pîya helm guretêne… Son de dewizî û ciranî ju çe de ameyêne têlewe, mobetî kerdêne. Eke pîl û domanî pîya benê, domanî lewê kokuman de hurmet çik o musêne, ê înan de bîyêne zanox. Ju sodir cîranê xo ke nêdî, meraq kerdêne “acep cîranê ma rê se bî, çayê ewro nêaseno, veng dêne, vengê cîranî rê hasret bî o waxt… Hama ewro dewanê ma de zê raverênî eleqedarîye çin a, poştîye dayene kêmî ya. Qesîkerdis zê raverênî nîyo. Nika waxtê her kesî zêde zerreyê çeyê xo de teyna vêreno ra… Domanî zaf kokuman de nênîsene ro. Teknolojî endî her ca der o. Doman û cencî pêro telefon der ê, dormê xo de se bîyo, çik est o gosê xo ca danê… Eleqedarîye bîya kêmî. Cencî ortê el û komî de endî nêbenê pîl, suzê înan kî çin o… No sîstem gerek bivêro, her teyr û tur senê ke perrê xo de perreno, her ison kî hardê xo de, dewa ne xo de zon û kultur museno, zaneno.
-Dewu de kar u gurê çi halde ro, kês rameno çîneno, mal u ga esto ya, hetê berhemî de hal u mezal çutirîyo?
Raver her çî eve hard ameyêne ramitene, mal û gayan de nîyadêne. Ron û toraq kî çeyî ra vetêne. Genim, cew, bostan ramitêne, aqit viraştêne, tuyî dêne ardene, kerdêne husk û ambarê xo kerdêne pir, zimistan eve nê îdareyê xo kerdêne.
Dewizî pir bîyêne, nika hin nîyo… Nika dewan de zêde kokimê ke kar û bar nêeşkenê bikerî est ê. Endî zê raverênî mal û gayî çin ê. Heya zaf neno ramitene. Her çîyê xo sukaçe ra hernenê, benê çeyanê xo. Eke dewan de cenc mando, o waxt ma bizanîme ke dewe de her çî raminîme, her çîyê xo danê are û gurînê.
-Persê mi honde rê. Zovîna vatena tu ke esta, qesê to de ro.
Sifte sima ewro na pelge de ez kerdo meyman, wes bê û zaf bîyo sa. Wandisê na kovare xeylê bo, qelema sima nêqedîyo.
Îta ra sarê kirmancî hata ewro mi de mobet kerd, pîya xeylê sanikî ardî orte û îta ra înan rê hurmet kon, can weşîye wazon. Wes û war bê.